Ze vallen meteen op. Gasten van begin twintig in auto’s die je eerder verwacht op de parkeerplaats van een vijfsterrenhotel dan in een doorsnee woonwijk. Dikke Audi’s en BMW’s met Duitse kentekens, veel pk’s onder de motorkap en een rijstijl die net zo opzichtig is als de wagen zelf. In Zeeland-West-Brabant ziet de politie ze steeds vaker op straat. En de zorgen nemen toe. Tot het in september 2022 gruwelijk misgaat.
Een bestuurder in zo’n Duitse huurauto veroorzaakt in Oud Gastel een dodelijk ongeluk. Twee families worden geraakt. Vier mensen komen om het leven. Voor politie en bestuurders in de regio is het de druppel. De frustratie over roekeloos rijgedrag groeit uit tot een bredere aanpak van georganiseerde, ondermijnende criminaliteit, onder de noemer ‘Project Mietwagen’. Want achter die opvallende Duitse huurauto’s blijken complete netwerken schuil te gaan van malafide verhuurbedrijven, schimmige huurpraktijken en mensen die elkaar voorzien van zogenoemde ‘criminele mobiliteit’. De dader in kwestie werd overigens twee jaar later veroordeeld tot een celstraf van vier jaar.
Van onderbuikgevoel naar aanpak
De signalen waren er al langer. Agenten zagen steeds vaker jonge Nederlandse mannen uit de regio rondrijden in peperdure huurauto's met buitenlandse kentekens. Het ging om bekenden uit de drugsscene, vertelt operationeel specialist Martijn* van de politie Zeeland-West-Brabant. “Het klopte gewoon niet”, zegt hij. Vooral Duitse huurauto’s trokken de aandacht. Volgens Martijn was dat geen toeval. In Duitsland is contant betalen gebruikelijker en de privacywetgeving strenger. Daarom worden er minder vragen gesteld dan in Nederland.
Ook de Belastingdienst zag al snel opvallende patronen. Mensen zonder zichtbaar inkomen reden rond in auto’s die eigenlijk niet pasten bij hun financiële situatie. Buitenlandse huurauto’s bleken bovendien lastig te koppelen aan Nederlandse fiscale gegevens. Contracten wisselden voortdurend van verhuurder of gebruiker. “Je zag steeds nieuwe verhuurders, nieuwe bedrijven en nieuwe contracten opduiken”, vertelt Jolanda. Zij werkt bij het team Intensief toezicht en externe overheidssamenwerking van de Belastingdienst. “Daardoor werd het lastig om te achterhalen wie er uiteindelijk achter zat.”
En de politie liep tegen grenzen aan. Zonder concrete verdenking bleef het vaak bij controleren en weer laten gaan. Tot Martijn, samen met officier van justitie Kevin, op zoek ging naar een manier om tóch te kunnen ingrijpen.
Joyriding biedt de juridische opening
Die opening vonden ze uiteindelijk in een onverwachte hoek: joyriding. Het idee is even simpel als slim. Wie niet kan aantonen dat hij rechtmatig in een huurauto rijdt, kan verdacht worden van wederrechtelijk gebruik van het voertuig. “Het gaat dan bijvoorbeeld om huurcontracten die ontbreken, niet kloppen of niet overeenkomen met de bestuurder”, legt Kevin uit. En dat bleek opvallend vaak voor te komen. “In 99 van de 100 gevallen klopten de papieren gewoon niet”, zegt Martijn. Die verdenking gaf de politie de mogelijkheid voertuigen in beslag te nemenom verder onderzoek te doen. Daarmee ontstond ruimte om verder te kijken dan alleen de verkeerscontrole. Ook werd gekeken naar de werkwijze achter de verhuur. En de bestuurder mocht lopend naar huis.
"Je haalt die auto weg, zorgt voor verstoring en krijgt tegelijkertijd informatie over de netwerken erachter."
Daarbij keek de Belastingdienst mee naar de financiële kant. Paste het gebruik van zo’n dure huurauto eigenlijk wel bij het inkomen van de bestuurder? Hoe werd de huur betaald? En via welke bedrijven liepen de geldstromen? “Je werpt daarmee een drempel op”, zegt Kevin. “Je haalt die auto weg, zorgt voor verstoring en krijgt tegelijkertijd informatie over de netwerken erachter.”
Duitse huurauto’s, Nederlandse tussenpersonen
Het project leidde al snel naar een grotere wereld achter de Duitse autoverhuur. In het onderzoek doken steeds vaker dezelfde autoverhuurbedrijven op, en dat waren geen gerenommerde bedrijven. Het ging meestal om kleine, onbekende ondernemingen net over de grens. Bedrijven waar bijna niemand ooit van had gehoord. “Zo was er een vrouw van 21 met een nagelstudio én een autoverhuurbedrijf met achttien huurauto’s”, vertelt Martijn. “Dan denk je wel: dat is een bijzondere combinatie.” Volgens Kevin waren het zelden gerenommeerde verhuurders. “Het zijn niet de bekende grote bedrijven”, zegt hij. “Je zag vreemde huurcontracten, lange huurperiodes en opvallend lage huurbedragen.”
Gaandeweg ontstond een duidelijk beeld van een systeem waarin voertuigen steeds wisselden van verhuurder of gebruiker. “Daardoor ontstaat geen stabiel administratief spoor”, zegt Jolanda. “Dat lijkt echt een manier om toezicht moeilijker te maken.” Volgens haar zaten de daadwerkelijke tussenverhuurders bovendien vaak gewoon in Nederland. “Op papier leek alles Duits, maar in werkelijkheid werden auto’s soms binnen een uur alweer vanuit Nederland doorverhuurd. Dan weet je: hier klopt iets niet.”
Typen gebruikte voertuigen
Tijdens het project ontdekte de politie dat het type voertuig vaak samenhing met het soort criminaliteit. Voor plofkraken waren snelle, zware auto’s populair. Voor het vervoeren van materialen voor synthetische drugslabs bleken juist busjes interessant. Luxe patserauto’s werden vooral gebruikt als statussymbool. In een Audi RS6 vond de politie een cryptotelefoon met beelden van grote drugsopslaglocaties, vermoedelijk in Spanje. De informatie werd gedeeld met Nederlandse én Spaanse autoriteiten.
Samenwerking in RIEC-verband
Voor Jolanda was Mietwagen geen losstaand project. Politie en Belastingdienst werkten al vaker samen rond ondermijnende criminaliteit. Bijvoorbeeld bij transportbedrijven en buitenlandse kentekenconstructies bij Nederlandse autoverhuurbedrijven. “Dit was eigenlijk een logisch vervolg daarop”, zegt ze. Het project groeide uit tot een samenwerking tussen politie, Openbaar Ministerie (OM), gemeenten, Belastingdienst en buitenlandse partners. Via het RIEC werden gegevens gedeeld en gekoppeld. Vooral de Belastingdienst bleek belangrijk in het blootleggen van financiële patronen.
Lastige fiscale vragen
Soms ging Jolanda zelf mee met mobiele verkeerscontroles. “Dan kantelde de dynamiek van het gesprek met de bestuurder die staande gehouden werd, meteen”, vertelt ze. “De bestuurders vonden die lastige fiscale vragen gewoon niet leuk. De politie kan vragen waar iemand die auto van betaalt, maar ze weten ook: daar gebeurt waarschijnlijk verder niks mee. Maar zodra de Belastingdienst zich ermee gaat bemoeien, ben je voorlopig nog niet van ons af. Wij kunnen aangiften uitreiken, aanslagen opleggen, beslag leggen of beslaglegging overnemen van het OM, bedrijfsbezoeken instellen en verder onderzoek starten.”
Volgens Jolanda zat het project op het snijvlak van ondermijning, verkeershandhaving en fiscaliteit. Ook de samenwerking met Duitsland intensiveerde. Nederlandse signalen hielpen Duitse instanties beter zicht te krijgen op malafide verhuurbedrijven in dat land.
Uit het straatbeeld
In totaal werden ongeveer 150 voertuigen in beslag genomen en teruggegeven aan de rechtmatige eigenaar. Belangrijker dan het aantal vindt de politie het effect op straat. “In het begin namen we dagelijks meerdere auto’s in beslag. Op een gegeven moment zag je het fenomeen uit het straatbeeld in de regio verdwijnen”, vertelt Martijn. Volgens Kevin verschuift de aandacht inmiddels deels naar Nederlandse verhuurbedrijven met soepele voorwaarden en beperkte controles.
Inzicht in criminele mobiliteit
Hoewel de aanleiding lag bij gevaarlijk rijgedrag, ging het project uiteindelijk over iets groters. Over criminelen die legale structuren gebruiken voor illegale activiteiten. Over verhuurbedrijven die onderdeel worden van een verdien- en witwasmodel. Over internationale constructies die bewust worden ingezet om buiten het zicht van de overheid te blijven. “Het heeft ons inzicht gegeven in criminele mobiliteit”, stelt Martijn. “En in de netwerken die daarachter zitten.”
Samenwerking loopt door
Het project staat inmiddels op een lager pitje. De opvallende huurauto’s zijn in de regio Zeeland-West-Brabant namelijk grotendeels verdwenen uit het straatbeeld. Maar de samenwerking tussen politie en Belastingdienst loopt door. “We kijken inmiddels veel breder naar wat wij noemen ‘ongebruikelijk bezit’”, vertelt Jolanda. “Het gaat daarbij erom of het verklaarbaar is dat iemand zeer kostbare bezittingen heeft, zoals auto’s, jachten of andere dure eigendommen. De signalen hierover komen bijvoorbeeld van een wijkagent, of van een regionale politie-eenheid. Wij duiken dan in de financiële positie en geldstromen van die persoon.” Ook het OM blijft alert. “Hoewel het project afgerond is, houden we de werkwijze in gedachten. Mocht het probleem opnieuw de kop opsteken, dan zijn we er klaar voor om het met dezelfde methoden te bestrijden”, besluit Kevin.
*In verband met de veiligheid van de geïnterviewden gebruiken we alleen voornamen in dit artikel.