De rij voor de securitycontrole op de luchthaven van Santo Domingo schuift langzaam vooruit. Zakenreizigers, toeristen, gezinnen. Alles oogt rustig. Tot twee beveiligers plots een Nederlandse man uit de rij halen. Zijn bestemming: Frankfurt. Maar die zal hij voorlopig niet bereiken. In zijn koffer blijkt iets te zitten wat daar niet hoort.
Voor de meeste reizigers is het een luchthaven als alle andere. Voor Joyce, liaisonofficier van de Nederlandse politie in de Dominicaanse Republiek, is het een knooppunt in een veel groter netwerk. ‘Op luchthavens komen allerlei lijnen van de internationale drugshandel samen’, zegt ze. ‘En die lopen lang niet altijd rechtstreeks naar Nederland. Soms gaan ze via Frankfurt of Brussel, en pas daarna verder.’ Dat maakt de aanpak ingewikkeld. En daar komt het Buddynetwerk, gestart door de Koninkelijke Marechaussee (zie kader) in beeld.
Drugshub Nederland
Nederland speelt een grote rol in de internationale drugsstromen. Niet alleen als bestemming, maar ook als doorvoer- en productieland. ‘Er komen te veel verdovende middelen ons land binnen, maar er gaan er ook flink wat uit’, zegt Anouk, projectleider van het Buddynetwerk bij de Koninklijke Marechaussee. ‘Nederland is echt een hub, ook voor synthetische drugs.’
Ter zee én in de lucht
Hierin blijft de rol van luchthavens vaak onderbelicht. De aandacht gaat meestal uit naar zeehavens, terwijl ook via de lucht grote hoeveelheden drugs worden verplaatst. Anouk: ‘Wat veel mensen niet weten is dat er in passagiersvliegtuigen ook vracht meegaat. En als je kijkt hoeveel vluchten er zijn, zie je hoeveel kansen er zijn om te smokkelen. Bij de luchtvaart gaat het meestal niet om één grote partij zoals bij zeevracht. Het zijn kleinere hoeveelheden, verspreid over veel vluchten. Een schip is vaak weken onderweg met een lading van pakweg honderden kilo’s drugs. Maar via de lucht kun je dagelijks kleinere partijen smokkelen. Zo kom je bij elkaar opgeteld alsnog aan aanzienlijke hoeveelheden.’
Ontstaan Buddynetwerk
Het Buddynetwerk probeert op dit probleem een antwoord te geven. Het ontstond een paar jaar geleden, toen de aanpak van georganiseerde criminaliteit werd opgevoerd en er vanuit het ministerie van Justitie en Veiligheid extra middelen beschikbaar kwamen. ‘We vroegen ons af: wat kunnen wij extra doen binnen die aanpak?’, zegt Anouk. Daaruit ontstond het idee van een Buddynetwerk. Het initiatief kwam vanuit de Koninklijke Marechaussee, die in Nederland de politietaken op luchthavens uitvoert. Anouk kreeg de opdracht om het Buddynetwerk op te zetten.
Dat groeide uit tot een netwerk van samenwerkingen met politiediensten op luchthavens in onder meer Latijns-Amerika, het Caribisch gebied en Afrika. ‘We zoeken per regio of land een echte buddy: een gelijkwaardige politiedienst op een luchthaven’, vertelt ze. ‘Je moet elkaar kennen, elkaar kunnen bellen en op elkaar kunnen vertrouwen.’
Leren van elkaar
Die samenwerking draait niet alleen om het delen van informatie, maar ook om van elkaar te leren. Dat gebeurt onder meer via werkbezoeken en gezamenlijke leertrajecten met partnerdiensten. Zo werd in Brazilië een samenwerking opgezet met de federale politie, gericht op de aanpak van drugssmokkel via luchthavens. Daarbij zijn delegaties over en weer uitgewisseld en is gezamenlijk gekeken naar hoe processen zijn ingericht en waar kwetsbaarheden zitten. Tijdens die bezoeken kijken collega’s letterlijk met elkaar mee in de dagelijkse praktijk. Hoe zijn processen ingericht? En wat werkt wel, en wat niet? ‘In Brazilië viel bijvoorbeeld op hoe in de bagageafhandeling wordt gewerkt met systemen die medewerkers beter traceerbaar maken’, zegt Anouk. Het zijn maatregelen die je alleen tegenkomt als je echt met elkaar in de praktijk meeloopt.
Kwetsbaarheden in processen en mensen
Kwetsbaarheden op luchthavens zitten op allerlei plekken. Soms in processen, soms in mensen. Wat betreft processen legt Anouk uit: ‘Het is normaal en nodig dat de bagagecontainers, waarin de koffers worden vervoerd, af en toe voor reparatie van het vliegveld af gaan. Maar dat geeft criminelen ook de kans om er in de reparatiewerkplaats een dubbele bodem voor smokkelwaar in te plaatsen. Wat betreft mensen legt Joyce de nadruk op het risico bij de luchthavenmedewerkers, zeker in landen waar de lonen over het algemeen laag zijn. ‘Je kunt alles technisch dichttimmeren, maar uiteindelijk zijn het mensen die beslissingen nemen.’ En die kunnen onder druk komen te staan. ‘Mensen denken soms dat één keer meewerken aan smokkel geen gevolgen heeft, maar daarna komen ze er niet meer vanaf.’
Training luchthavenpersoneel
In de Dominicaanse Republiek kreeg de samenwerking binnen het Buddynetwerk vorm in een gezamenlijke training voor luchthavenpersoneel. Medewerkers van de luchtvaartautoriteit leerden daar van de Koninklijke Marechaussee hoe smokkelmethodes werken en waar kwetsbaarheden zitten. De samenwerking binnen het Buddynetwerk leidde daar ook tot aanpassingen in de toegang tot beveiligde gebieden, waarbij gebruik wordt gemaakt van biometrische controle. ‘Een training is voor ons geen eenrichtingsverkeer’, zegt Anouk. ‘Je komt ook te weten hoe processen bij je collega’s in het buitenland werken, en je leert mensen persoonlijk kennen.’ Joyce zag dat van dichtbij. ‘Je merkt dat mensen gaan nadenken over hun eigen werk. Waar zitten de risico’s? Wat zou ik anders kunnen doen?’ De training ging niet alleen over techniek, maar vooral over gedrag. Met rollenspellen en gesprekken over integriteit. ‘In die bewustwording zit grote winst, net als in het nieuwe netwerk van mensen dat je ermee opbouwt’, vindt Joyce.
Netwerken opbouwen
Voor Joyce is dat netwerken dagelijkse praktijk. Als liaisonofficier is zij de schakel tussen Nederland en de Dominicaanse Republiek en een groot aantal omliggende eilanden. Haar werk speelt zich grotendeels buiten kantoor af. ‘Zichtbaarheid en direct contact speelt hier een grotere rol. Dit is geen regio waar alles via e-mail gaat. Mensen moeten je kennen.’ Dat betekent: op pad, afspraken maken, netwerken opbouwen. ‘Als mensen je kennen, doen ze eerder iets voor je. Dan delen ze informatie sneller.’
Uitwisseling met Curaçao
De samenwerking binnen het Buddynetwerk gaat verder dan trainingen en werkbezoeken. Zo wisselen de Marechaussee op Schiphol en de politie op Curaçao personeel uit. Medewerkers lopen tijdelijk met elkaar mee om beter te begrijpen hoe drugslijnen lopen en hoe verhoren verlopen. ‘We merkten dat we tijdens verhoren soms informatie misten’, zegt Anouk. ‘Door de uitwisseling kun je gerichter doorvragen en begrijp je beter hoe de criminele netwerken in elkaar zitten.’
48 kilo pillen op Ibiza
Het doel van het Buddynetwerk is om drugssmokkelroutes eerder te verstoren. ‘We doen dat via upstream disruption, wat betekent: ingrijpen dichterbij de bron, zodat drugs Nederland niet eens bereiken’, zegt Anouk. ‘En via downstream disruption, dat draait om het tegenhouden van de export van drugs aan de Nederlandse grens. Daarbij wordt bijvoorbeeld informatie over aangehouden smokkelaars gedeeld met partnerlanden, zodat zij netwerken aan de bron kunnen aanpakken. Hard nodig, want regelmatig worden in andere Europese landen reizigers onderschept met drugs die uit Nederland afkomstig zijn. Vorig jaar werd op Ibiza iemand aangehouden met 48 kilo pillen die vanuit Nederland waren meegenomen. Dat was aanleiding om samen met de Spaanse autoriteiten gerichter naar die route te kijken. Dat leverde nieuwe inzichten op in routes en werkwijzen. Daarnaast hielden we een actieweek samen met de Guardia Civil, het OM, de Douane en de Politie.’
Weerbaarheid vergroten
Het effect van het Buddynetwerk zit niet alleen in grote vangsten. ‘Elke barrière helpt’, zegt Anouk. Joyce ziet dat ook. ‘Als dit soort netwerken er niet zijn, ben je alleen bezig met bestrijden in Nederland. Dan pak je het probleem niet bij de bron aan. Met de internationale samenwerking vergroot je de weerbaarheid. Van systemen en van mensen.’ De komende jaren wil de Marechaussee het netwerk verder uitbreiden, onder meer in West-Afrika. De basis blijft hetzelfde: samenwerken, kennis delen en relaties opbouwen. Over grenzen heen, tussen luchthavens die met elkaar verbonden zijn. Of zoals Joyce het zegt: ‘Je brengt kennis en ervaring samen, zodat je kwetsbaarheden eerder ziet en beter kunt aanpakken.’ Zo groeit niet alleen het netwerk, maar ook de gezamenlijke weerbaarheid.
Foto’s: ©Koninklijke Marechaussee