De maatschappelijke meerwaarde van wijkrechtspraak

Wijkrechtspraak is een vernieuwende vorm van rechtspraak. Hierbij worden rechtszaken lokaal, in de eigen buurt, gehouden. “Bij deze vorm van rechtspraak nemen we meer tijd voor de voorbereiding én om met de verdachten in gesprek te gaan”, vertelt Robine de Lange. Zij stond aan de wieg van de invoering van wijkrechtspraak in Nederland. Ze heeft ruim 30 jaar ervaring als rechter en is onder meer voorzitter van de landelijke regiegroep innovatie voor de rechtspraak. “Deze regiegroep voert verschillende projecten uit die de maatschappelijke effectiviteit van rechtspraak moeten vergroten”, vertelt Robine. “Wijkrechtspraak is een van de meest opvallende resultaten hiervan.”

Bredere samenwerking

Het gaat vaak om rechtszaken waarbij de verdachte verschillende problemen tegelijk heeft. Dit wordt ook wel mulitproblematiek genoemd; mensen met gokschulden, alcoholproblemen, andere gezondheidsproblemen of een psychische ziekte waarbij iemand soms gewelddadig is. Juist daarom is bredere samenwerking belangrijk. Voorafgaand aan én tijdens de rechtszaak kijkt niet alleen de rechter naar de situatie. Er zijn ook advocaten, hulpverleners, reclassering en lokale instanties zoals woningcorporaties en de gemeentelijke schuldhulpverlening bij betrokken. Robine: “Voordat een zaak in de wijkrechtbank wordt behandeld, brengen hulpverleners de persoonlijke situatie van de betrokkenen in kaart. Ze kijken naar zaken zoals de gezinssituatie, financiële problemen en eventuele eerdere veroordelingen en of er misschien sprake is van verslaving of huiselijk geweld.”

Laagdrempeliger

In Nederland werd het idee voor het eerst ingevoerd in wijken in Eindhoven waar mensen door een opeenstapeling van problemen in een kwetsbare positie kunnen terechtkomen. Daarna volgden twee wijken in Rotterdam en Amsterdam. In deze wijken is sprake van een opeenstapeling van verschillende problemen. We willen met wijkrechtspraak voorkomen dat jongeren en jongvolwassenen afglijden naar de georganiseerde criminaliteit. Inmiddels breidt de aanpak zich uit naar andere steden met complexe problematiek, waaronder Den Haag, Tilburg, Arnhem en Heerlen. “Het is laagdrempeliger dan de traditionele rechtspraak”, stelt Robine. “Rechters zitten namelijk niet in een statig gerechtsgebouw, maar in locaties zoals buurthuizen en wijkcentra. Dit maakt het minder overweldigend voor verdachten om aanwezig te zijn tijdens het proces. De rechtszaak gaat niet alleen om de juridische afhandeling. We kijken ook naar structurele oplossingen voor onderliggende problemen. Zoals schulden, jeugdcriminaliteit en huiselijk geweld.”

Begeleiding

Op de zitting zelf is de sfeer anders dan in een traditionele rechtbank. “We creëren een setting waarin mensen zich meer gehoord voelen dan in een traditionele rechtbank”, legt Robine uit. “Dat betekent dat we niet alleen kijken naar wat iemand fout heeft gedaan, maar ook naar wat nodig is om herhaling te voorkomen. De rechter bewaakt de wet, en tegelijkertijd krijgen verdachten hulp aangeboden. Bijvoorbeeld schuldhulpverlening of verslavingszorg. Zo helpt wijkrechtspraak om mensen in kwetsbare posities de nodige begeleiding te bieden. Op die manier willen we voorkomen dat de situatie zich herhaalt of zelfs erger wordt.”

'Gehoord en geholpen'

Wijkrechtspraak is een betrekkelijk nieuw fenomeen, maar uit de eerste evaluaties komt een positief beeld naar voren. “Een verdachte bij de wijkrechtbank in Rotterdam verwoordde het als volgt: voor het eerst voelde ik dat ik werd gehoord en geholpen”, vertelt Robine. “En als je dat gevoel hebt, dan ben je veel beter gemotiveerd om zelf aan de slag te gaan. Omdat je denkt: ze snapten me, ze hielpen me, en nu ben ik zelf aan zet.” Op die manier voorkomt de wijkrechtspraak ook zoveel mogelijk dat de situatie zich herhaalt of erger wordt. Verdachten accepteren hun straf sneller en werken ook beter mee aan het ondergaan van hun straf en de terugkeer naar een normale situatie. Slachtoffers krijgen vaak ondersteuning van slachtofferhulp. De rechter legt soms contact- of locatieverboden op, zodat alle betrokkenen zich kunnen richten op hun eigen herstelproces in een veilige omgeving.

Schuldenfunctionaris

Wijkrechtspraak is nog maar één voorbeeld van hoe de rechtspraak innoveert. Een andere innovatie is de invoering van de schuldenfunctionaris, omdat de rechtbank, ook binnen de wijkrechtspraak, ontzettend veel mensen met schulden ziet. De rechtbank kan een schuldenfunctionaris inschakelen om direct een plan op te stellen voor het aflossen van schulden. Robine: “Achter betalingsachterstanden gaan vaak diepere problemen schuil, zoals werkloosheid of een instabiele thuissituatie. De huur of de zorgverzekering niet meer betalen is het allerlaatste wat mensen doen als zij met schulden kampen. Uit ervaring weten we dat dit dus vaak maar het topje van de ijsberg is. Daarom willen we juist met deze mensen zo snel mogelijk om de tafel en een realistische betalingsregeling afspreken.” Dat voorkomt ook dat mensen nog meer financiële problemen krijgen of dat ze uiteindelijk misschien wel in de criminaliteit terecht komen.

Toekomst

Hoewel wijkrechtspraak veelbelovend is, zijn er ook uitdagingen. Het opzetten van een wijkrechtbank kost geld en er zijn voldoende mensen nodig om alle zaken af te kunnen handelen. “Op een halve dag doen we in de wijkrechtspraak vier zaken, terwijl we er normaal gezien in dezelfde tijd vijf of zes zouden afhandelen”, legt Robine uit. “Maar zowel de rechtbank als de officieren van justitie staan erachter en zijn enthousiast.” Daarnaast is er flexibiliteit nodig, omdat de aanpak in de ene wijk anders kan werken dan in de andere. “Toch is de ambitie groot. De regiegroep innovatie streeft ernaar om in de komende jaren wijkrechtspraak te hebben in zestien wijken.

Gericht op oplossingen

Innovaties zoals de wijkrechtspraak, de schuldenfunctionaris en mediation in strafzaken, laten zien hoe rechters zich aanpassen aan de behoeften van de samenleving. Ze zijn gericht op oplossingen in plaats van alleen sancties. Robine ziet dit als een noodzakelijke ontwikkeling binnen de rechtspraak. “Het is niet de klassieke taak van de rechter, maar ook wij voelen ons verantwoordelijk om bij te dragen aan maatschappelijke oplossingen.”